פרק 18 📅 1886–1901 📍 Jerusalem 📍 Tunis 🌳 עץ משפחה

מיסיה דויד א. אריה כשהיה בירושלים (Tunos) ובטוניס

📖 תרגום לעברית

481

מכאן ואילך מתחיל פרק הביוגרפיה של מיסיה דָּוִד בעת שהייתו בירושלים ובמקומות אחרים בין השנים 5646 עד 5660–5661 [1886–1900].

 

482          ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים      1886

בשנת 5646 [1886] שהה מיסיה דָּוִד בירושלים ושימש כמורה בבית הספר אליאנס יִזרָאֵליט. את כל מה שאירע לאחיו הסנ' רפאל עם הברון רוטשילד כתבתי בפרקו. על כך שהברון טלגרף הנחיה שייתנו לו שישים לירות, ועל כך שיצאו לחפש את סנ' רפאל, והיות שלא מצאו אותו פנו אליו [אל דוד] כדי שגם הוא יחפש אותו. מיסיה דָּוִד בתחילה לא ידע אודות המצוקות והאומץ שהפגין [רפאל] אל מול הברון כדי שיוכל להצליח – על הכול דווח בפרקו של סנ' רפאל – על הפחד והחרדה הגדולים שתקפו אותו, ועל כך שנרדם מתחת לעץ ונפלה עליו צינה חזקה. הוא עשה הכול לטובת אחיו, פגש אותו לשיחה נוגעת ללב, ואחרי שנודע לו הכול הוא התחרט וביקש ממנו אלף סליחות.

הוא מאוד התפלא לראות שלאחיו הייתה יותר יכולת מכל האחרים, כי היו עוד רבים שרצו לעשות כמוהו אך לא לקחו סיכון. זה שכנע אותו עוד יותר שאחיו באמת יצליח בכל תוכניותיו לעתיד, כפי שאכן כך היה.

באשר לכל ההתחייבויות שלקח על עצמו סנ' רפאל, מיסיה דָּוִד עשה הכול לבוא לעזרתו כדי שלא יגיע לכדי חרפה, וזה נמשך קרוב לחודשיים,

483          ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים              1886

עד שנחתמו ההתחייבויות.

הוא דאג לשני הבנים הגדולים של אחיו שלמדו בבית הספר החקלאי, לאחותו אסתר שלמדה בבית הספר המקצועי, וגם אימו הייתה בביתו תחת השגחתו. בכלל לא היה אכפת לו לדאוג לאחיו ולהוציא עבורו כסף, כדי שיגיע ליעדו להיות עצמאי. ובקושי הצליח לכסות את הוצאותיו שלו, את אלה של קרוביו ואת אלה של אחיו.

בשנת 5647 [1887] הוא המשיך בעבודתו בבית הספר, והיה מוכשר מאוד בניהולו. הוא היה אהוב על כל תושביה היהודים של ירושלים. לעיתים קרובות הוא בא לבקר את הרב הראשי, הרב פָּניזֶ'ל.[1] הוא אהב מאוד את שיחותיהם כיוון שהרב הכיר היטב ובאופן יסודי את השפה הצרפתית, ובמיוחד כיוון שנחשב כקרוב משפחתנו כך שמאוד גונן עליו במקרים רבים. כידוע, בירושלים תמיד נוצרו קשיים רבים בקשר לבתי הספר של אליאנס יִזרָאֵליט, בעיקר מצד הרבנים: נראה היה להם שהם הגורם הבסיסי להמרתם של יהודים לנוצרים. בטענותיהם הם התבססו בעיקר על הפעילות של המיסיונרים הפרוטסטנטים. אולם הרב תמיד

484          ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים                       1887

שכנע אותם שאין זה כך. הוא החל ללמד את התלמידים היותר מבוגרים בבית הספר לשיר את המארשים [שירי הלכת] הצרפתיים כי ידע שירה היטב. במשפחה הזו במיוחד קיימת ידיעת השירה, והיא משותפת לכולם. ככל הנראה ה' מטה חסדו ומעניק לכל אדם מתנה, וכאן, בשושלת הזו, רואים שחכם רפאל היה זה שהתחיל בשירה, והמשיכו בכך כולם, כל צאצאיו, הן הגברים והן הנשים.

בשנת 5648 [1888] מיסיה דָּוִד היה מרוצה מכך שאחיו בנה לעצמו בית. בניו, שכבר סיימו את בית הספר, שלחו את חכם רפאל לסמוקוב כדי שיביא את משפחתו. והוא [דוד] השיג לו כרטיסי נסיעה בחינם באונייה וברכבת עבור כל משפחתו, וגם נתן לו מעט כסף לכלכלתו. עד אותו הזמן הוא החזיקם בביתו על חשבונו, והכסף שהוציא לא נחשב בעיניו בכלל, העיקר לקדם אותם.

בשנה זו הכניס את סנ' אימו, שכבר הייתה עמו זמן מה, לפנסיון מן הפנסיונים שהיו בירושלים – הכול כדי שתטופל טוב יותר ותוזן כראוי, ובעיקר כדי שתוכל לבלות את זמנה עם נשים אחרות כמוה, שהיו רבות כמותה שם. שכן בביתו אשתו

485            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1888

הייתה עסוקה מאוד – הן בילדיה והן בניהול הבית – ולא היה לה פנאי לשבת עמה. רצונו של מיסיה דָּוִד היה שמעתה ואילך תנוח. אומנם בהתחלה היא כלל לא אהבה את זה שהוא שם אותה בפנסיון, אך מאוחר יותר היא ראתה שזה עדיף.

בשנה זו נולד לסנ' רפאל בן, וסנ' אימו באה לבית היולדת. היא שהתה שם חודשיים אחרי הלידה כדי לבוא לעזרת הבית, ותמיד הודתה לאל בראותה את בניה בכזו שלווה. וגם הודתה על כך שדואגים לה מאוד, הן בניה והן שאר הבריות, שכן היא בילתה את זמנה עם חברים רבים שרכשה בירושלים ונהגה בכבוד רב.

בשנת 5649 [1889] נולדה למיסיה דָּוִד בת. הוא הזמין את אחיו ואת כל המשפחה ואת סנ' אימו להיות איתם בשבת שבה יעניקו שם לבת הנולדת. וכולם נכחו ונהגו ביום הזה כמו שנהגו לחגוג בסמוקוב באירועים חגיגיים כאלה, והעניקו לה את השם רבקה?[2] כולם נהנו ושמחו, והיולדת שהייתה מאוד בריאה וחסונה, היניקה את הנולדת, גידלה אותה וטיפלה בה. גם הוא המשיך בבית הספר כרגיל, ועל השיעורים שנתן לתלמידים, שב וחזר

486            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1889

כמה פעמים; לכן היה אהוב מאוד הן על אבותיהם של התלמידים והן על התלמידים עצמם. כל אחד מהתלמידים הביא לו מתנות למיניהן, והיו אחדים שנתנו לו גם מתנות בכסף.

יתר על כן, הוא נתן שיעורים בצרפתית לצעירים רבים, יהודים וערבים, ומכך הרוויח הרבה יותר מהמשכורת שקיבל מאליאנס יִזרָאֵליט.

הוא מעולם לא העביר את שעותיו בבטלה, ובזמן הפנוי היה שוקד על לימודיו. פעמים רבות בערבים נהג לקרוא עד אחרי חצות. אף שידע לא מעט לדבר ערבית, למד עוד שיעורים בערבית. לשם כך לקח את המורים הבכירים ביותר שהיו, ושילם להם את השכר הגבוה ביותר בלי לחסוך.

בשנת 5650 [1890] אחיו רפאל קטף מכל הפירות שגדלו על העצים שלו, ואת המיטב שבהם ארז היטב. הוא הכניס אותם לשני סלים, העמיס אותם על גב עַיִר והביאם בעצמו לאחיו, שיקבל את מעט הפירות הללו מתוצרת שדהו, ושיאכלו אותם בטוב טעם. באותו הזמן הזמין אותו ואת כל המשפחה

487            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1890

שיבואו לביתו במושבה לרגל הולדת בִּתו ולרגל מתן שמה, ושכולם יהיו נוכחים כדי שישמחו. מיסיה דָּוִד אמר לו שהם ייענו לו ויבואו, וכשהגיעו התארחו אצלו באותו יום השבת, הִרבּו בשירה ושמחו כולם ביחד – יחד עם אימם שכבר שהתה אצלם מזה כמה ימים.

באותה השנה אימו הייתה חולה מעט, היא לא רצתה להישאר עוד בפנסיון כי נדמה היה לה שהיא הולכת למות. היא ביקשה מילדיה שיקבלו אותה לביתם, כי אינה רוצה למות בבתי מלון כאשר יש לה שני בנים ליָדָהּ. על כך ענו לה שניהם שהיא חופשייה לשהות היכן שהיא רוצה, ושלא תירתע כלל. היא, שאהבה יותר את בְּנהּ הגדול רפאל, שהתה בביתו זמן מה. מאוחר יותר הלכה גם אצל מיסיה דוד. כאשר שבה לאיתנה וכיוון שכבר הייתה רגילה לחיים בפנסיון, רצתה ללכת שוב לאותו הפנסיון. שם היא הייתה מרוצה מאוד, כי מצאה נשים אחרות לבלות איתן את זמנה, ומִדֵי יום הלכה יחד איתן לבית הכנסת לכל התפילות.

בשנת 5651 [1891] בא מיסיה דָּוִד כתמיד לבקר את אחיו, והנה באותו הזמן עברו כמה שבועות מאז

488            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1891

שראה אותו. הוא הלך בעצמו למושבה, ומצא אותו שוכב במיטה. הוא היה מודאג מכך עד מאוד, ובלי דיחוי שלח לו רופא. התברר שלקה בהתקף קדחת, ועם מעט התרופות שנתן לו בתוך חמישה-שישה ימים התאושש והבריא. סנ' רפאל לא החשיב זאת כלל, כיוון שהוא סבל מכך כל הזמן,[3] כך הוא אמר לאחיו. אולם אחיו אמר לו שהוא כבר לא כמו שהיה בימי נעוריו, והוא לא צריך בשום פנים להרשות לעצמו להגיע למצב הזה. באותם הזמנים כשמישהו עבר את גיל ארבעים השנים, כבר החשיבו אותו לזקן, ולא נתנו לו לעבוד, בעוד שבימינו זה להיפך: אדם עשוי לצאת לעבודה רק בגיל שלושים שנה, כי עד הזמן הזה בקושי עולה בידו לסיים את לימודיו. יותר מכך, כשהוא בשיא כוחותיו בתחושה שכבר לא מאפשרים לו לעבוד יותר, הם בעצם הכינו אותו לקראת המוות. כאשר האיש הולך בטל, מובן מאליו שתש כוחו והוא נופל למשכב, ובלי שמלאו ימיו הוא כבר מת כי אין לו שום עיסוק. רוצה אני לומר כי לפי דעתי חייב האדם לעבוד ולהעסיק את עצמו ככל שהוא יכול, אפילו שהגיע לגיל זִקנה, ושאף פעם לא ילך בטל. כך הוא יכול לחיות הרבה יותר ולהיות תמיד בריא, כי בזה יכול כל אחד להבחין אצל האנשים העובדים.

489            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1892

בשנת 5652 [1892] מיסיה דָּוִד המשיך בעבודתו בבית הספר ובמתן שיעורים פרטיים לתלמידיו בלי להתעייף. בזמן הפנוי עסק בלימודיו, ובו בזמן כתב וחיבר ספרי לימוד ותיקֵן מיני תקנונים אודות שיפור שיטות הוראת התלמידים בבתי הספר. הוא דיווח על כל זאת לאליאנס יִזרָאֵליט בפריז. הם ביקשו ממנו לתת הסברים על רבות מן התקנות הללו, והוא הבהיר אותן להם ביתר הרחבה. מלבד זאת הוא עסק גם בעתיקות של ירושלים וסביבותיה, ועל הכול הוא כתב.

סנ' אימו הלכה באותו הזמן לביתו של סנ' רפאל במושבה, עקב החולשה שפקדה אותו שוב, ושגרמה להם לעוגמת נפש מרובה. סנ' אימו אמרה לו למיסיה דוד, שהישָנות החולשה שפקדה את אחיו עלולה להיות סימן רע מאוד, כי באותו מצב היה גם סנ' אביו. לפיכך היא ביקשה ממנו שיבוא לראות אותו, ושינקוט באי־אלו אמצעים רציניים יותר – אם זה להביאו לירושלים או שיזמין לו רופאים, והכול כמה שיותר מהר.

לנוכח זאת בו ביום הביא איתו מיסיה דָּוִד אל המושבה את הרופא שטיפל בו בפעם הקודמת, כשהיה כה חולה. כשבדק אותו הרופא לא מצא חן בעיניו מה שראה, והוא אמר להם שאין צורך להטריד אותו

490            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1892

ואף לא להוביל אותו לשום מקום; הוא יטפל בו בביתו שלו, אך יצטרך לבקרו כל יום. הם אמרו לו שכך יעשה ושישלמו לו הרבה יותר משכרו. הוא התחיל לטפל בו, אך לא יכול היה לעזור לו כלל וכלל. מִדֵי יום הוא הלך ונחלש. חלפו כמה ימים עד ששבק חיים לכל חי. אולם כבד נפל על מיסיה דָּוִד, ומרוב צערו שכב חולה קרוב לחודש והתאבל עליו זמן רב.

בשנת 5653 [1893] יעץ מיסיה דָּוִד לאחייניו, הדריך והנחה אותם בכל צורכי עבודת האדמה. הוא עודד אותם שימשיכו בכול כמו בימי אביהם ושיהיו תמיד מאוחדים. ובאשר לבניו ובנותיו הצעירים [של אחיו], הוא לקח אותם אליו ודאג להם שימשיכו בלימודיהם. הוא החזיק אותם בביתו כדי להובילם בדרך הנכונה, ובנוסף תמיד ביקר אותם ושאל אותם על עבודתם היום־יומית. את הכול עשה בלי להתעייף, ובדרך זו הם הלכו תמיד והתקדמו. מיסיה דָּוִד נהנה הנאה גדולה לראות את אחייניו מאוחדים עד מאוד.

באותה השנה מיסיה דָּוִד החל לאבד את ראייתו, מה שהכביד עליו מאוד, כי לא

491            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1893

יכול היה להמשיך בלימודיו ובאותו הזמן גם בכתיבתו. הוא יִידֵע את אליאנס על כך, וביקש שישבצוהו לזמן מה בעבודה אחרת כדי שיוכל לקבל טיפול. הוא חשב שזה נבע מכך שהיה עמוס מאוד בעבודה בבית הספר: היה לו קשה מאוד להסביר לתלמידים ששפתם הבלעדית הייתה ערבית, ולא יכלו לתפוס כל כך מהר את הסגנון המערבי. אליאנס לקחה לתשומת ליבה ולטיפולה את בקשתו והבטיחה למלאה.

בשנת 5654 [1894] התחזק מאוד אצל מיסיה דָּוִד קוצר הראייה. הוא נאלץ לזנוח את המשקפיים שבהם השתמש, ולהרכיב אחרים חזקים יותר. אף שטרם הגיעה ההוראה שיעזוב את בית הספר, הוא לא הלך לשם עוד. בחלוף זמן קצר כבר החליפוהו במורה אחר, ומינו אותו למזכיר המושבות בירושלים וסביבותיה. בכך הייתה לו מנוחה, והוא נסע הרבה פעמים למושבה ראשון לציון. הוא נתן עצות לאחייניו, ובאותו הזמן עודד אותם וגם עזר להם בצרכים הרבים של עבודת אדמתם.

בזמן הזה הוא עסק באירוסיו של הסנ' גבריאל. הייתה לו בכך הצלחה גדולה, ואחר כך גם סיכם את התנאים

492            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1894

בהתאם לרצון גיסתו [אלמנת אחיו]. הוא הבהיר הכול בלי להסתיר כלום, וסיפר הכול לאבי הכלה כמו גם לכלה. הוא לא נהג כמו אותם אלה שמתרברבים על דבר מעמדם, לא כפי שהוא באמת, ומבטיחים להם ומשְלים אותם אודות החיים שיעברו עליהם. והכלה מאמינה לכל ההבטחות, ולאחר שהם נישאים, כאשר ההבטחות אינן מתממשות, מובן מאליו שכבר מראש אין הם חיים בשביעות רצון, ונולדות ביניהם מריבות וטרוניות שלא לצורך, וכל חייהם אינם חיים באושר. ואני ראיתי הרבה אנשים בעלי תבונה, החושפים הן את מעמדם והן את אורחות חייהם וסדרי ביתם, הכול עוד קודם [לנישואיהם]. וכאשר מסכימים שני הצדדים הם לוקחים את העניין לתשומת ליבם, וכך לכשיינשאו נכונו להם חיים של שמחה ושביעות רצון מלאה כל ימי חייהם.

בשנת 5655 [1895] נולד למיסיה דָּוִד בן, וגם ללידה הזו הזמין את קרוביו. וכולם נכחו ביום ברית המילה, אכלו ושמחו יחדיו וקראו לו רפאל. אימו היא שטיפלה בו והיניקה אותו, וסנ' אימו שהתה אצלם ברציפות למשך חודשיים-שלושה אחרי הלידה. אז שבה לפנסיון שלה שבו התגוררה קודם לכן, כיוון שלא רצתה להיות יותר עם בניה כפי

493            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1895

שכתבתי עוד קודם. היא הייתה מורגלת לחיים בפנסיון, כי כבר רכשה לעצמה חברות רבות.

בזמן הזה אחייניו רצו לקנות עוד אדמות, וכך היה שביקשו את דודם לבוא לעזרתם היות שהיה להם צורך במעט כסף. הוא, שכבר עזר להם רבות, כסף לא היה לו, ולכן מצא להם ממקום אחר את הסכום שנזקקו לו, והם שילמו גם ריבית. רכישות קרקעות אלו שנמכרו מאחד לרעהו התבצעו רק דרך מנהל המושבה, בעיקר כדי שלא יתעוררו לאחר מכן שום חילוקי דעות.

בשנת 5656 [1896] התחתן אחיינו סנ' גבריאל, ומיסיה דָּוִד היה הסנדק כפי שכתבתי בפרק על הבנים של סנ' רפאל. הוא הביא לכלה מתנות רבות, ואחרי החתונה הזמינם לביתו, והם שהו שם כשבוע. ובזמן הזה הזמין גם את המחותנים כדי שישמחו ביחד.

בזמן הזה הגיעה ההוראה מאליאנס שיתכונן, כי עומדים למנותו כמנהל בית הספר בתוניס שהייתה אז [תחת שלטון] טורקיה. כעת, כאשר אני כותב ביוגרפיה זו בשנת 5673 – 1913, זוהי צרפת [ששולטת], ואין שם עוד כאלה בתי ספר הנתמכים בידי אליאנס יִזרָאֵליט. ומכך

494            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1896

שמינוהו שוב היה מרוצה מאוד, בעיקר כי שכרו יהיה הרבה יותר גבוה.

הוא התחיל להסדיר את חשבונותיו, כדי למסור אותם במועד, וכן יעץ לאחייניו שיתנהגו בהתאם להוראותיו, ושהוא יכתוב להם בקביעות. זה היה בעיקר לגבי הבנים והבנות הצעירים של אחיו, שלהם דאג כאילו היו בניו.

בשנת 5657 [1897] הגיעה למיסיה דָּוִד ההוראה שיֵצֵא לתוניס. הוא מסר את חשבונות תפקידו כמזכיר בידי מנהל המושבות, ובביתו הסדיר את ענייני הפרנסה. כפי שכבר כתבתי, את הילדים הצעירים של אחיו, שהחזיק תחת טיפולו, סידר בפנימיה שהייתה בחינם, וכך גם סידר את סנ' אימו בפנסיון. ויצא [לתוניס] לבדו, כך שאם יוכל להישאר זמן רב יותר אזי יביא את אשתו וילדיו.

הוא שהה בתוניס זמן קצר בלבד – והנה נסגר בית הספר בגלל הכיבוש הצרפתי. מיסיה דָּוִד שהה בתוניס כמעט שנה שלמה כשהוא ללא עבודה, ובזמן הזה לא הלך בָּטֵל אלא נתן שיעורים בצרפתית לצעירים, רובם יהודים. הוא היה

495            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בטוניס               1897

מאוד מנוסה בהוראת השפה, וידע את השיטה שלפיה צריך ללמד – זוהי אחת המתנות שהאל מעניק לאדם.

הוא מאוד הופתע מהמנהגים בקרב היהודים באותה העיר, שהיו שונים לחלוטין מאלה שבמקומותינו. המפליא ביותר היה שכאשר הוזמן למשך כמה ימים לביתו של אחד מעשירי העיר ומגדולי הנוֹטַבּלֶס שבה, ראה שם נשים רבות – וכולן כאילו הגברות של הבית. לסנ' הזה היו שלושה בנים בוגרים, שהיו גם הם נשואים. הוא ביקש לדעת מי הן כל אותן הנשים שראה; על כן שאל את אחד הבנים, וזה הראה לו על כל אחת מהן ואמר לו שארבע מן הנשים הן של האב, שנישא להן בכּתוּבָּה וקידושין – ומהן שתיים יכולות ללדת והשתיים האחרות אינן אמורות ללדת. הנשים האחרות היו כולן של שלושת האחים, שלכל אחד מהם שלוש נשים, וגם הן נשואות לו בכּתוּבָּה וקידושין. התנאי היה שלכל אח רק אחת מהן רשאית ללדת, והאחרות היו רק לרצונו של הבעל; ורק כאשר התיר יכלה ללדת. כולן גרו בבית אחד, חיו כולן בטוב וכך גם הגברים. הוא ראה שגם בירושלים היו כאלה שלקחו להם שתי נשים, אבל שם הייתה לכך סיבה מסוימת. וצריך לומר שהם שם אינם הולכים בדרך תורתנו, אלא שזה נותר להם כמנהג. יתר על כן, הנשים הללו היו צריכות

496             ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בטוניס                 1897

להיות כולן שמנות, מפני שבגדיהן לא התאימו להן בהיותן רזות. בגדיהן היו מהבדים המשובחים ביותר, ודבקו לבשרן כפי שמתלבשות השחקניות כאשר משחקות בתיאטראות ובמקומות אחרים. את מי שהייתה רזה פיטמו בכך שהאכילוה רק בקוסקוס, שהוא מעין מרק ובו בצק וביצים; וגם בתבשיל אורז שהכינו בבית, ובבצק וביצה כפי שמכינים אצלנו את [מרק] הטָרָחָנָה. עם תזונה זו אומרים שהיא משמינה בתוך פרק זמן של חודשיים. הן שמרו על החָרֶם כמו הטורקיות, וכאשר יצאו העירה לבשו פֵרֵגֶ'ה ויָשמָק כמו הטורקיות. מנהגים רבים כאלה היו להם, אך אין צורך לכתוב אודותם, כי בזמננו בוודאי כבר השתנו כולם.

בשנת 5658 [1898] הוא מונה שוב כמנהל בית הספר בירושלים. הוא חזר והיה מרוצה מאוד מכך; גם כי כבר התרגל לכל הליכות ירושלים, וגם כי רצה שהילדים של אחיו יתבססו הרבה יותר בעבודתם בנחלה שלהם, שהייתה כעת גדולה יותר. הם גם שתלו עצי זיתים, ועל כך מיסיה דָּוִד שמח מאוד.

בשנה זו נולד לסנ' גבריאל בן בכור, והוא ואשתו נסעו למושבה ושהו שם

497            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים             1898

עד יום ברית המילה – שבה שימשו מיסיה דָּוִד ואשתו כסנדקים. וביום הזה נהגו כבחתונה, כפי שכבר כתבתי בפרק על בניו של סנ' רפאל.

בשנה הזו הוא החלים ממחלת העיניים שפקדה אותו, אך הוא לא יכול היה להסיר את המשקפיים. הוא התחיל לתת שוב שיעורים פרטיים כפי שנתן קודם לכן, ובהזדמנות זו היו לו הרבה יותר תלמידים. גם אשתו פתחה בית ספר לבנות ונתנה להן שיעורים, והייתה לה הכנסה טובה כי גם היא ידעה היטב לדבר צרפתית.

בשנת 5659 [1899] נולדה לו בת, וגם בלידה זו נהגו כמו בכל הלידות האחרות. וביום השבת הזמין את כל החכמים ואת כל קרוביו שבאו להשתתף, והעניקו לה את שמה וקראו לה ידידיה.

באותה העת כבר גדלה המשפחה, אך בכל אותן השנים שהיה מנהל עדיין לא עלה בידו לחסוך מאומה. ואילו המנהלים האחרים שסיימו את לימודיהם ביחד איתו, כמעט כולם חסכו סכומי כסף ניכרים. כל אחד מהם הצליח לשים בצד כפי יכולתו, מי סכום גדול ומי סכום קטן יותר, והוא – עדיין לא היה לו כלום. זה העיק עליו מאוד, ולכן התחיל לעשות

498            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים               1899

בבית מעט חיסכון, נדמה היה לו שיתעשר מכך. ובראותו שמכך לא יוכל להרים את הראש, השקיע מאמץ רב יותר בשיעורים [הפרטיים], וגם אשתו לקחה את העניין הזה כראוי. הם השקיעו את הרווחים הללו בבנק, ובפרק זמן של שנה הצליחו לחסוך 'סכום עגול' [סכום נאה]. בשכר שקיבל מאליאנס הם התפרנסו. אולם זה לא נראה לו מספיק לעומת כל האחרים [מעמיתיו], שכבר היו כולם עשירים מאוד. הוא חישב זאת זמן רב וחישוביו התאימו, ועם זאת היה זקוק גם להזדמנות; אך את זו, עד הזמן הזה, לא הצליח להשיג.[4]

בשנת 5661-5660 [1901-1900] המשיך מיסיה דָּוִד בעבודתו בבית הספר בירושלים, הכול כמו קודם, וכן במתן השיעורים שהוא ואשתו נתנו לתלמידים באופן פרטי. אולם כפי שנאמר עוד קודם, הוא כבר הפנים זאת שלא יכול היה לחסוך שום סכום כסף; ומכיוון שאחייניו היו כעת מסודרים היטב, היו לו מחשבות רבות לגבי עתידו.

וכך קרה שמאוחר יותר התחיל לכתוב לאליאנס בפריז, ולבקש מהם שימנוהו באיזה מקום אחר, תוך שהוא מנמק זאת בנימוקים שונים.

499            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים                1900

ומאוחר יותר, עם תום התקופה שבה עוסקת ביוגרפיה זו, מינו אותו לבתי ספר אחרים, והוא שהה בבּיטוּלָה, בסלוניקי וברוּסצ'וּק [רוסה]. בהיותו בסלוניקי ארגן בית ספר פרטי, ולא עבד עוד מטעם אליאנס. בהתחלה היו לו תלמידים טובים ובית הספר הפרטי הזה הצליח מאוד, אך מאוחר יותר לא השתלם לו להחזיקו כך שנאלץ לנטוש אותו. הוא נסע לפריז ועבד בחנות ספרים גדולה בפריז במשכורת ראויה. הם עברו לגור בפריז – הוא, אשתו וילדיו הקטנים, וחיו באושר. ובאשר לבנו הבכור, סנ' אברהם, אחרי שסיים את כל לימודיו בפריז, שם למד מוזיקה, הוא הקדיש מאמץ גדול ביותר לנגינה בפסנתר. והיות שהייתה זו מתנת האל שקיימת אצל השושלת הזו כולה, גם הוא נמשך לכך, למד ביסודיות וקיבל דיפלומה של מורה לזִמרה. כעת הוא עוסק בכך בסלוניקי, ונותן שיעורים בבתים רבים של הסנ' שיש להם פסנתרים. וכולם מבקשים אותו כי הוא יודע ללמד. למרבה הצער הוא סובל זמן רב מדלקת מפרקים עזה, שהותירה אותו פִסֵּחַ באחת מרגליו. הוא 'לובש' רגל אחת מלאכותית עם מערכת מכשירים המשמשת אותו כדי להלך, וכאשר הוא עומד לרדת או לעלות מדרגות, הוא צריך לכוון אותה לאותו צד שנחוץ לו; וכך גם כדי ללכת מהר או לאט וגם כדי להתיישב או לקום. והוא אומר שהוא כבר הסתגל

500            ביוגרפיה של מיסיה דָּוִד א' אריה בהיותו בירושלים                1900

לחיים האלה. הוא עדיין אינו נשוי ואינו חושב להתחתן, ויש לו בית שכור בסלוניקי. ונערה אחת משרתת אותו ומכינה לו את האוכל, וגם דואגת לבית. ובבית הוא מקבל תלמידים ונותן להם שיעורי פסנתר.

ובני שלי יוחנן, כאשר היה בסלוניקי בזמן מלחמת ברית הממשלות הבלקניות בשנת 1913 [מלחמת הבלקן הראשונה], התארח בביתו ליל פסח אחד. ועינגה אותו מאוד השיחה איתו, והוא שמח להיווכח כי [הסנ' אברהם] התפאר בכך שהוא מרוויח מ־500 עד 600 פרנקים לחודש.

501                              [הרשאה] ללא הגבלה

[עם סיום פרקי שושלת חכם רפאל, מביא המחבר הוראה כללית בדבר המשך כתיבת הביוגרפיה]

רק בן שנולד למשפחת אריה רשאי, אם ירצה, להמשיך בעתיד את הביוגרפיה שלו. ובלבד שייטול עותק, אם זה רק מן הפרק שלו או של שושלת המקור שלו, וימשיך קדימה. זאת בתנאי שלא יחסיר ולא יוסיף מאומה על מה שכבר נכתב בביוגרפיה הזו בכלל. הוא רשאי גם לקבל העתק של ביוגרפיה זו כולה, ולהשאיר את הפרק שלו בסופה כך שיוכל להמשיך את כתיבתו. וזכות זו שמורה רק לבן שנולד למשפחת אריה.

502                                          פריון

בשושלת חכם רפאל הפריון והִתרבּוּת הנפשות התרחשו במשך פרק זמן של 89 שנים, שמניינן מן המועד בו נישא חכם רפאל עד מועד כתיבת ביוגרפיה זו. רואים כי מספר הנולדים היה 38 נפשות, אותן ילדו עשר אימהות שכולן באו ממשפחות זרות. מתוך אותם נולדים היו עשרים זכרים ו־18 נקבות, ומתוכם מתו עד הזמן הזה שמונָה נפשות: ארבעה זכרים וארבע נקבות בגיל ממוצע של 41 שנים. וכאשר מוסיפים גם את שש האימהות שנכנסו למשפחת אריה, יוצא כי 44 נפשות עודן בחיים, כל זאת עד לשנת 5660 [1900]. אף לא אחד מן הזכרים נמצא עוד בסמוקוב, אחדים מהם חיים בפריז, פזרדג'יק, סלוניקי וראשון־לציון. כך גם הנקבות שכבר נשואות, כולן חיות בערים שונות.

503                              מתת שמימית של כישרון

 

כפי שניתן לראות מכל הפרקים בביוגרפיה זו, שתיעדו את השושלת של חכם רפאל, היו בהם [בבני השושלת הזו] יושר ואהבת השירה. לאורך חייהם סבלו כמעט כולם בפרנסתם, ורובם היו תמיד תלויים באחרים במאמץ להשגת אמצעי מחייתם. יושרם לא הניח להם לסטות מהגינותם. היו להם הזדמנויות רבות להעביר לרשותם סכומי כסף ניכרים ביותר, אך אף פעם לא עשו זאת למרות שסבלו כל כך. נחמתם הייתה תמיד בשירה. היא שגרמה להם לשכוח ותמיד סייעה בידם, אם בזמנים של רווחה וכך גם בעיתות צרה. בכישרון השירה הזה חנן אותם האל. כך גם אחד מנכדיו של חכם רפאל, בנו של מ' דוד, הוא מורה לפסנתר, ומכך מתפרנס.

באשר לשושלת הסנ' חיימָצֶ'ה, מאחר שהיה יחיד ולא היו לו צאצאים זכרים, ובחייו היה תמיד מן הצד.

 

504

כאן מסתיימים כל פרקי הביוגרפיה העוסקים בשושלת של חכם רפאל א' אריה, שנכתבו בסופיה עד 26 באוקטובר 1913, 8 חשוון 5674

 

505

[עמוד זה נמצא ריק בגרסה הישראלית

של הכרוניקה וכן בתרגום אשכנזי.

בראש העמוד רשם המחבר את

מספרו, אך הותיר אותו ריק.]

 

📜 שעתוק בלאדינו

481

De aki endelantre si enpesa la
partida de la biegrafia de M. David
en su estar en Jeruchalaim i en los
otros lugares, de el anio 5646-5660-61

482                        Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.            1886

En este anio de 5646, ke M. David ja estava en Jeruchalaim komo profesor en la Echkola de la Alijansa Jsraelid, i sovre todos los pasajes ke tuvo su ermano el S-r. Refael kon el baron de Rotchild, ja los eskrivi en su partida, i siendo ke kon telegrafo komando el Baron porke si li diera, a S-r. Refael las 60 liras, es ke salieron en su buchkida de el S-r. Refael, i siendo ke non lo estavan topandolo, si li avijan aderesado a el, porke i el tambien lo buchkara, ke M. David de el prisipio non savija de los apretos i el kuraje ke tuvo de azer, enfrente de el baron, por poder reuchir a todo lo avizado en su partida de el S-r. Refael, i de el grande espante i SAAR, ke si tomo, ke estuvo durmiendo a debacho de un arvol ke li avija tomado un foerte frio, lo izo lo todo por el bien de su ermano, i foe por esto ke lo enkontro kon algunas palavras, mas tokantes, i denpoes ke ja lo supo todo, el ja foe mui repentido, i li demando los mil perdones,

El foe mui maravijado de ver ke su ermano foe el mas kapatche de todos los otros ke ja avijan muntchos komo a el ke lo kerijan azer, ma non eran rezikijozos, i esto lo konvensio ainda mas a M. David, ke es verdad, ke su ermano, va reuchir, en todo esto ke el lo iva a kalkular, por el avenir i sigun ke ja foe ansi,

koanto a todos los uvligos ke si li tomaron de el S-r. Refael todos los izo M. David, por venirle en la ajuda, de non arivar en okazion de avregonsarse, ke esto li turo serka de 2 meze

483                         Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                 1886

fin ke si afermaron,

el kudijava, por los 2 IJOS los grandes de su ermano ke estavan en la Echkola de la agrekoltur, i de su ermana la Ester en la Echkola de los ofisios, i tambien ke la tenija a su S-ra madre en su kaza a los kudios tambien sujos, i non li estava siendo en sus ojos nada seja el kudijar komo tambien i el gastar, enfrentante de reintchir sus buto, por ser endependientes, i el era apenas ke podija tapar seja los gastes sujos komo tambien i estos de sus parientes i de su ermano tambien,

            En el anio de 5647, el kontinuava, en su lavoro de la Echkola, ke era mui kapatche por enkamenarla, i ansi era ke era kichto de todos los abitantes djidios de Jeruchalaim, el iva muntchas vezes a vijitarlo al grand Rabino Hr. Panijel i li plazija muntcho su konversasion porke el RAV, tambien konosija mui muntcho i al fondo la lingua Franseza, sovre todo ke si kontava tambien i moestro pariente, i ansi era ke lo protejava muntcho, en muntchas okaziones ke ja lo saven ke en Jeruchalaim avijan siempre muntchas defekoltades sovre las Echkolas de la alijansa Jsraelid, ke lo mas muntcho era de el partido de los Hahamim, ke lis paresija ke estos eran los presipios, de azer a los Djidios kristijanos, lo todo si bazavan sovre los misjonarios de los protestanes, ma era siempre ke

484                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1887

el RAV, los konvensija, el en la Echkola a los elevos los mas grandes los enpeso a enbezar, a kantar, de los marches Fransezes, porke el ja konosija mui bien esto de el kante, sovre todo ke en esta Familia ja existo esto de el kante en todos ejos, ke sigun si vee, i ke el DIO, engrasia a kada persona kon una dadiva, i aki en este linaje si vido ke de H. Refael ja enpeso este de kantar, i kontinuo, en todos ejos, i todos sus vinientes, seja en los ombres komo tambien i en las mujeres,

En el anio de 5648, m. David foe mui kontente ke su ermano ja si avija fraguado la kaza, i los IJOS ke ja avijan salido de la Echkola, lo mandaron a S-r. Refael a Samokov porke la truchera a su Familia, i es el ke li izo tomar los bilietos gratis seja de el vapor komo tambien i de el chemen de fer, para toda su familia, i tambien li dio i algo de moneda, para ke si pudiera, komportar, i fin a este tiempo los detinija a todos ejos en su kaza a sus gastes, i non li era en sus ojos nada de loke iva, gastando, solo por adelantarlos,

Su S-ra madre ke ja estava de mas antes, kon el lo izo en este anio ke la metio en una pansion, de las ke ja avia en Jeruchalaim, lo todo por ke foera mas mijor merada, i tambien mantenida, i lo mas muntcho porke tuviera de pasar kon otras mujeres komo a eja ke ja avijan ansi muntchas, ke en su kaza kon su mujer ke

485                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1887

estava tanto okupada, seja kon sus krijaturas komo tambien i kudjando la kaza, era ke non tenija el tiempo koando estarse kon eja, i el kerer de M. David era porke de agora i en delantre ke repozara ma eja non li foe por el presipio tanto a plazer, de esto ke la metio en pansion i esto lo vido mas tadre ke foe mas mijor,

En este anio ke li nasio a S-r. Refael un IJO eja su S-ra madre si foe en la kaza de la parida i estuvo fin denpoes ke pario otros 2 mezes, por vinir en ajuda de la kaza, eja siempre dava las loores al DIO, de ver a sus IJOS en ansi repozo i tambien ke eja ja estava mui bien vista, seja de sus IJOS komo tambien i de la djente ke eja pasava, kon muntchas amigos ke si gano en Jeruchalaim eja si konportava kon muntcha onor,

En el anio de 5649 ke li nasio a M. David una IJA, el kombedo a su ermano i toda su Familia i su S-ra madre, ke estuvieran en el Chabad ke la ivan a fadar a la IJA, i todos ke ja estuvieron, lo izieron en este dija sigun ke si azija en Samokov, koando tenijan ansi fiestas, i li mitieron el nombre REVKA? ejos todos si gustaron i si alegraron, i la parida ke ja era mui boena i sana, es eja ke la aletcho i la krejo i la kudio,

            el de mizmo kontinuava en la Echkola, siempre, lo azia sus liksiones ke lis dava a los elevos, ke si los repetava a

486                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                      1889

unas koantas vezes i kon esto era ainda seja de los padres de los elevos komo tambien i de los elevos mui kichto i kada uno de los elevos li traivan muntchos modos de prezentes, ke avijan tambien ke algunos li davan i prezentes en moneda,

            El tenija mas ke dava liksiones de el Franses a muntchos de los S-res mansevos seja a Djidios komo tambien i a los arabos ke de esto li entrava mas muntcho de la paga ke resivija de la alijansa Jsraelid,

            El nunka non dechava pasar las oras en baldes, i en el tiempo ke estava libero era dalijado [delijado] en los estudios ke estava, muntchas vezes en las notches fin a despoes de la media notche, meldando, i aparte ke el ja konosija algo la lingua araba torna kon todo azija ke tomava ainda mas liksiones en arabo, ke para esto era ke si tomava a los mas grandes, profesores ke avija por esto, i lis pagava sus mijor paga, sin azer la ikonomija,

En este anio de 5650, su ermano S-r. Refael aranko de todas las frutas ke el tenija de sus arvoles, lo todo las mas mijores, i mui enpakadas, las metio en 2 sestos i los kargo en un azniko i si las jevo el mizmo a su ermano porke li resiva, estas pokas frutas, ke son de los revinidos de sus revinido i ke si las koman a su gusto, i en mizmo tiempo lo kombedo, a el i a toda su familia

487                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1890

porke si foeron a su kaza en la kolonija ke li nasio, una IJA, i para fadarla ke estuvieran i ejos todos ke kon esto era ke si ivan a alegrar, i M. David li dicho ke ja tenijan de ir sigun i ke ja foeron i lo izieron en este dija tambien de Chabas[5], kon muntcho ke i kantaron i se alegraron, todos djuntos, de mizmo i kon sus madre ke ja estava de unos koantos dijas de mas antes,

            En este anio ke estuvo algo malata sus madre eja non kijo estarse mas en la pansion parisiendole ke ja se iva a murir, i lis rogo a sus IJOS, porke la resivieran el uno de ejos en sus kaza, ke non si keri murir por los Hotelis, en tuviendo 2 ijos serka de eja, ke sovre esto todos los 2 li dicheron porke eja era libera para estarse ande lo kere, sin ke si travara por nada, i eja ke lo amava mas muntcho a su IJO el grande S-r. Refael lo izo ke si estuvo un sierto tiempo en su kaza i mas tadre si foe tambien i ande el M. David, i koando ja estuvo sana i boena eja ke ja si avija uzado a la vida de la pansion lo kijo torna de irse a la mizma pansion, i se topava mui bien kontente, porke ja topava a pasar la ora, kon otras mujeres ke ja avijan i tambien ke si iva djunto kon ejas a el KAAL, por todas las TEFILOD, de kada dija,

            En este anio de 5651, M. David sigun siempre ke ja vijitava a su ermano foe en este tiempo ke unas koantas simanas non

488                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1891

lo avija visto, i si foe el mizmo a la kolonia, i lo topo ke estava etchado en la kama, ke de esto si sikilio mui muntcho i sin tadrar, si foe i li mando al mediko i foe ke tuvo una frialdad, i kon las pokas kuras ke li djo el ja foe en 5-6 dijas sano i mui boeno, ke esto non lo kontava nada el S-r. Refael porke ja lo tenija en kada tiempo i ansi li dicho tambien i a su ermano, ma foe ke li dicho ke agora non es komo el tiempo de la mansevez, ke kale a dingun presio non decharse arivar a esto, en akejos tiempos koando uno ja pasava la edad de los 40 anios, ja era ke lo kontavan viejo, i ja non lo dechavan mas lavorar, a tiempo ke para el tiempo de agora, es al kontrario, ke ala edad de 30 anios es loke va a poder salir a el negosio ke fin a este tiempo apenas es loke estan podiendo eskapar sus estudios, i mas ke en la flor de las foersas, i el konsintimiento, koando ja non lo dechavan mas lavorar, es ke lo aparejavan para, la moerte, i koando la persona, esta en vazio, de sujo es ke ja si desforsa, i kae hazino, i sin ke seja su edad de murir ja si moere, por non tener dingun enbivisimiento, kijendo dizir ke la persona sigun mi edeja es ke deve de lavorar, i enbeveserse, en koalo la podra, mizmo ke terna la mas alta edad, i nunka non estarse en vazio i ansi es ke podra bivir mas muntcho i mas siempre estar sano, ke esto kada uno ja lo aparta, de las personas ke lavoran.

489                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1892

            En este anio de 5652 M. David ke era de mizmo kontinuando en su Echkola, i tambien en las liksiones ke el ja las dava a sus elevos partikulares, sin enfastijarse, en el momento ke el era libero lo azia de estudijar, i en mizmo tiempo iva eskriviendo i kompozando livros de estudio i resentando maneras de reglamientos sovre el adelantamiento de las metodas de el enbezamiento de los elevos en las Echkolas, ke este todo lo iva raportejando a la alijansa Jsraelid, en Paris, i sovre muntchas kozas de estos reglamientes li demandavan algunas explikasiones, i el si las deklarava, en mas antcho, i aparte el si okupava tambien i sovre las antekedades, seja de Jeruchalaim komo tambien i de su deredor, i de lo todo era ke lo iva eskriviendo,

Su S-ra madre en este tiempo si foe tambien ala kaza de S-r. Refael, en la kolonija, porke de moeve avia enpesado a estar flako, ke esto lis foe grande siklet, lo izo ke su S-ra madre si lo dicho a M. David ke este asigundamiento de la flakeza de su ermano a eja non li estava siendo ke li podra ser boeno ke de esta manera foe tambien i sus S-r Padre i eja li rogo porke foera i lo viera, i ke tomara algunas mizuras mas seriozas, seja ke i lo jevara a jeruchalaim seja ke li mandara midikos i lo todo mas presto,

I M. David visto a esto en el mizmo dija si jevo kon si a la kolonija a un mediko ke ja la tenija merado i la otra vez ansi hazino, koando estuvo, ke el mediko koando ja lo vido foe ke non li plazia, i lis dicho ke non era el menester de dezrepozarlo

490                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1892

i de non jevarlo en dingun lugar, ke el ja tiene de kudijarlo en su kaza, solo ke kalia vijitarlo en kada dia ke esto, li dicheron ke lo iziera, i ke ja tenija de ser pagado mas muntcho de su paga, ke lo enpeso a merarlo ma foe ke en nada non li pudo dar dingunas ajudas, i dija kada dija iva endo mas flako, fin ke pokos dijas pasando kedo moerto para siempre i foe mui grande manzija, ke de este siklet foe ke estuvo etchado i M. David hazino serka de un mez, i lo joro longo tiempo,

En el anio de 5653, M. David los akonsejava a sus sovrinos, i tambien los guijava, i los enkamenava, por todos los menesteres de el lavoro de sus tieras, i los enkorajava, porke si kontinuaran lo todo sigun ke en el tiempo de sus padre i ke foeran siempre aunados, i kon los IJOS i las IJAS mas tchikas si las tomo el kon si i las kudijava para ke kontinuaran las Echkolas i las detinija en su kaza para guijarlas, i aparte era siempre ke los vijitava, i lis demandava, de todos sus lavoro de kada dija, lo todo lo azija sin enfastijarse, ke de esta manera, foe ke si foeron kamenando siempre adelantre i M. David el gustava mui muntcho de verlos a sus sovrinos ke ja eran mui bien aunados,

            En este anio a M. David li avia enpesado a kurtarse la vista de sus ojos, ke esto li apretava muntcho i ansi era ke non

491                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1893

estava pudiendo kontinuar sus estudios i mizmo tiempo i sus eskritoras ke sovre esto lo izo saver a la alijansa en rogandose porke lo mitieran en algun otro lavoro por algo de tiempo fin ke si podija milizinar, algo de tiempo, ke este lo topava, de loke si okupava muntcho en la Echkola, i ke li era mui foerte a darles a entender a los elevos ke sus lingua era solo en arabo i ke non podijan tomar tanto presto el istil franko, i sovre este la alijansa tomaron en mano su reklama, i lo asiguraron por reintchirla,

En este anio de 5654, foe ke a M. David si li enfortesio mas muntcho el akurtamiento de la vista de sus ojos, i los entojos ke el los jevava li kalio de los abandonara, i meterse otros mas foertes, i mizmo ke ainda non li avija venido el orden porke la [de]chara la Echkola, el non iva mas i poko tiempo pasando ja lo remplase otro profesor, i a el lo nomenaron komo eskrivano en las kolonias de Jeruchalaim i de su deredor, i kon esto el ja tenija repozo, i ansi era ke iva indo mas muntchas veses a la kolonija de Richon le Sijon i lis dava konsejos a sus sovrinos i en mizmo tiempo los akonsejava i los enkorajava i tambien los ajudava, en muntchos menesteres de sus etchos de sus tieras,

el si okupava en este tiempo por espozarlo a el S-r. Gavriel ke en esto tuvo boena reuchita tambien i izo las kundisiones

492                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1894

sigun el dezejo de su konijada, i lo todo lo dicho a la klara sin nada guadrar, en kontandoles seja a el padre de la Novija komo tambien i a la Novija, i non lo izo sigun ke algunos si alavan seja sus pozision en non siendo, i las prometas komo iluzionadas, por la vida ke la van a pasar, i la Novia kriendose a las todas prometas i denpoes ke ja kazan i non son reintchidas, de sujo es ke si lo prontan de antes para non bivir kontentes, i lis kavza naser pleitos i kechas, sin tener el menester, i es para toda sus vidas non bivir kontentes, lo koal ke esto ja lo tengo visto en muntcha djente konsensioza, ke lo deklaran seja sus pozision seja sus vida de el komporto i regla de sus kaza, lo todo de antes, i koando son de akordo de todas las 2 partes, es ke si toman las manos, i lo azen, i de esta manera son aparejados para bevir alegres i bien kontentes, en toda sus vida, ke ejos van a estar kazados,

            En el anio de 5655, a M. David, li nasio un IJO, ke i en este parto los jamo tambien a sus sovrinos i estuvieron todos en el dija de el BIRKAD MILA, ke komieron i se alegraron todos djuntos, i lo jamaron REFAEL, de mizmo era ke su madre lo kudijava i lo krijava, i su S-ra madre era ke estava siempre de 2 a 3 mezes fin denpoes ke parija, i de moevo se iva a su pansion ke ja estava de mas antes, porke eja ja non kijo estar mas kon sus IJOS, sigun ke

493                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1895

ja lo eskrivi mas antes ke ja si avija uzado a la vida de la pansion, i ke ja si avija etcho muntchas amigas,

en este tiempo ke sus sovrinos kijeron merkarsen ainda mas tieras, foe ke li rogaron a sus Tio porke lis foera en sus ajuda ke era ke tenijan de menester algo de moneda i el ke ja los ajudava muntcho ma moneda komo non tenija foe ke lis topo de otro lugar la suma ke ejos la kijeron kon ke pagaron tambien i los enteresos i estas merkidas de las tieras ke si las vendijan de los unos a los otros, era ke si eskapava lo todo vija de el derektor de la kolonija, lo todo para ke non uvieran denpoes dingunas deferensijas

En el anio de 5656, ke si kazo su sovrino S-r. Gavriel foe el Sandak M. David, sigun ke ja lo eskrivi en la partida de los IJOS de S-r. Refael i M. David li dio a la Novija muntchos prezentes, i denpoes de la boda el los kombedo en su kaza, ke estuvieron komo una semana, i en este tiempo tambien los kombedava i a los konsfoegres, para alegrarsen djuntos,

en este tiempo li vino el orden de la Alijansa, ke si prontara, porke lo ivan a nomenar komo derektor en la Echkola de tunis, ke en akel tiempo era Turkija i agora ke esto eskriviendo la dita Biografia en el anio 5673-1913, ja es Fransia, ke mas non uvieron ansi Echkolas sostenidas de la Alijansa Jsraelid, i sovre esto

494                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1896

ke lo nomenaron de moevo ja foe mui bien kontente, sovre todo ke la paga tambien iva a ser mas grande,

            i el enpeso a reglar sus kontos ke si li tinijan konfijado por en su tiempo entregarlos i tambien los akonsejava, i a sus sovrinos por ke si komportaran a detras de sus komandos ke el lis dava, i ke ja tenija tambien de siempre eskriviendoles, lo todo era mas muntcho sovre los mas tchikas IJOS i IJAS de su ermano ke el las kudijava, komo a sus propios ijos,

En el anio de 5657, ke a M. David ja li vino el ordin porke partiera por Tunis, i sus kontos de la mision de eskrivano ke tenija si lo entrego a el derektor de las kolonijas, i en su kaza lo reglo por sus pasadijas, i komo tambien sigun ke ja lo eskrivi por los IJOS los tchikos de su ermano ke los detinija a los sujos kudios, ke foe ke los resento en una pansion ke era grates i ansi de mizmo kon su S-ra madre, tambien en la pansion i el partio solo, ke si era ke iva a poder estar mas longo tiempo era ke si la iva a jevar su mujer kon sus krijaturas,

El apenas ke estuve algo de tiempo en Tunos foe ke la Echkola la seraron porke ja foe ke la okuparon los Fransezes, ma M. David estuvo kaje el anio entero en vazio en tunis, i en este tiempo el non estava en vazio i lo azia ke dava liksiones, a mansevos lo mas muntcho de Djidios, en la lingua Franseza, ke esto lo tenija

495                              Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Tunis.                          1897

ke era mui pratik por enbezar, al otro i savia la metoda sigun ke si keri enbezado, porke i esto tambien es una de las dadivas de el DIO, ke lo engrasija a la persona,

El era mui maravijado de los uzos de esta sivdad, en los Djidios ke eran enteramente deferentes de los de las partes moestras, i la mas maravioza li foe ke el ke estuvo en una kaza kombedado por unos koantos dijas ke era en una kaza de los mas grandes rikos i notavles de la sivdad, i iva viendo muntchas mujeres i todas komo S-ras de la kaza, ke el koal S-r. tenija tambien 3 IJOS los todos grandes i ke ja eran kazados i enteresandose a saverlo por estas todas mujeres ke el las iva viendo, foe ke demando a el un IJO i li dicho en amostrandoselas, a kada una, i li dicho ke las 4 mujeres eran de el padre ke estava kasado kon ejas kon ketuba i kiduchim, i de las koalas las 2 era ke podijan parir i las otras 2 ke no ivan a parir, i kon las otras eran ke tinijan todos 3 ermanos a 3 mujeres, i todos los 3 ermanos tambien kazados kon ketuba i kiduchim, i kon las kondisiones ke solo la una de kada ermano ke podija parir i las otras era al plazer de el marido komo la alesensijava, era ke podija parir, i todos bivijan en una kaza, i se pasavan todas mui boenas, ansi tambien i ejos, el ja lo vija en Jeruchalaim, ke algunos si tomavan a 2 mujeres ma era ke avija alguna razon, i esto kali dizir ke non si enkamenavan a detras de moestra LEI otro ke lis foe a ejos kedado komo uzo, i mas mijor era ke estas mujeres kalija ke

496                              Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Tunis.                              1897

foeran todas godras porke sus vistidos non lis korespondejavan komo eran flakas, i sus vistimientas eran de ropas las mas finas i apegadas a sus karnes sigun se visten las aktrisas, koando djugan en los tiatros i otros lugares, i akeja ke era flaka la engodravan kon mantenerla solo kon kuskusu, ke es una manera de supa, kontiniendo masa kon goevo, i de una manera de arozikos ke los azijan en kaza i mizmo de masa kon goeve sigun ke azen por mozotros la tarana, i kon este mantinimiento dize ke si engodravan en un enterval de 2 mezes ejas goadravan el harem komo las turkas, i koando salijan a la plasa era ke si vistijan de feredjes i jachmakes sigun las turkas, i ansi uzos avijan muntchos, ma non si poeden eskrivir, ke esto todo en este tiempo kali seja ke ja si trokaron todos,

En el anio de 5658, foe nomenado de moeve komo derektor en la Echkela de Jeruchalaim, i se vino de moevo i foe mui kontente, ke el ja si avija enbezado, todos los andares de Jeruchalaim i tambien ke ainda kerija ke los IJOS de su ermano si enfortesieran mas muntcho sovre los lavoros de sus tchiflik ke ja lis foe agora mas grande, i tambien ke ja estavan i sembrando, los arvoles de las azeitunas, ke de este si gusto muntcho M. David,

En este anio ke li nasio el primer IJO a S-r. Gavriel le izo ke si foe el kon su mujer a la kolonija, i estuvieron fin

497                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                 1898

fin a el dija de el Birkad mila ke lo keto M. David kon su mujer[6] i en este dija lo izieron komo boda, sigun ke ja lo eskrivi en la partida de los IJOS de S-r. Refael,

Kon la vista de sus ojos ke los tenija malatos en este anio ja estuvo sano i boeno ma los entojos non si los keto, i kon las liksiones ke dava de mas antes en partikular foe ke de moevo, enpeso a darlas i en esta okazion tuvo mas muntchos elevos, foe ke avrio tambien i una Echkola i su mujer, para dar liksiones a IJAS i de esto tambien tenija ke tomava boenas pagas, porke i eja tambien konosija mui bien la lingua Franseza,

En el anio de 5659, li nasio una IJA, ke kon la koala tambien lo izieron sigun todas los otros partos, i en el dija de Chabad kombedo a algunos Hahamim i sus todos parientes ke ja estuvieron la fadaron a la IJA i la jamaron JEDIDJA,

visto ke agora ja si li estava engrandisiendole la Familia i el ke ainda non avija pudisto nada avansar, de tantos anios ke ja era derektor i visto a los otros profesores ke avijan salido kon el Djuntos, kaje ke todos ja avijan amontonado sumas bastantes, ke kada uno sigun ke lo pudo ja foe kapatche de meter a la vanda koal suma grande i koal mas tchika, i el ke ainda non tenija ni nada foe ke esto lo izo algo abatirlo i ansi foe ke empeso a azer

498                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1899

algo de ikonomija en kaza, parisiendole ke iva a ser de esto ke si podija enrekeser, i viendo ke de esto non va levantar kavesa, lo izo ke foe dando mas muntcha foersa a las liksiones i tambien su mujer ke ja iva tambien boeno tomando lo azijan ke estas ganansias, las ivan metiendo en la banka, i en un enterval de un anio ejos ja pudieron avansar, una boena suma redonda i kon la paga ke resivija de la alijansa era ke si ivan pasando, ma esto non li estava siendo bastante visto a todos los otros, ke ja estavan todos boeno rikos, el lo kalkulo muntcho tiempo esto i en sus kalkulos ja lo kombenava ma era ke si kirija tambien i la okazion i esto fin a este tiempo non lo pudo alkansar ,

En este anio de 5660-61, M. David de mizmo era ke kontinuava en la Echkola de Jeruchalaim, lo todo sigun de antes, i de mizmo tambien i kon las liksiones ke el i su mujer davan a los elevos en partikular, ma sigun ditcho de mas antes ke a el si li avija envistido esto ke non estava pudiendo avansar dinguna suma, de moneda, i sovre ke sus sovrinos agora ja estuvieron mui bien resentados, el tuvo muntcho a pensar sovre el sujo avenir,

Ansi foe ke mas tadre lo izo ke enpeso a eskrivir a la alijansa jsraelis en paris, rogando porke lo nomenaran en algun otro lugar, kon algunas siertas razones ke el lis iva eskriviendoles

499                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1900

i mas tadre i denpoes de la data ke esta Biografia es eskrita, el foe nomenado en otras Echkolas, ke estuvo tambien en Pitola [Bitola] i en Silanik, i tambien i en Rustchuk, ke en su estar en silanik el si resento una Echkola partikular i non foe mas de parte la alijansa, ke en esto alos presipios tuvo boenos elevos i li iva endo su Echkola partikular mui bien ma mas tadre non tuvo mas konto de detenerla, i ansi foe ke li kalio la abandonara, i si foe a Paris i si enpeigo en una grande libririja en Paris, kon una paga bien konvenible, i si estabelisieron en Paris, el i su mujer i sus mas tchikas krijaturas i estan biviendo mui kontentes, i koanto a su IJO el grande S-r. Avraam, ke el koal denpoes ke ja eskapo todos sus estudios, tambien en Paris el estudio sovre la muzika, i la mas grande foersa la djo sovre el djugar en el pijano, i siendo ke esta dadiva de el DIO, ja existe en este LINAJE, entero, es ke i el tambien li travo a esto i si lo enbezo al fondo i tiene la depluma de profesor sovre el kante i es agora ke su negosio es esto ke en Salunique el lis da liksiones en muntchas kazas de los S-res ke tienen Pijanos, i todos buchkan a el ke save tambien i enbezar, ma por dezgrasija el koal ke sufrio longo tiempo de un foerte rematizino es ke kedo sakat de la una patcha, i si metio una patcha postiza, kon muntchas machinirijas, ke si sierve kon esto para kamenar, i li kale se ja koando va abachar or ke va asovir eskaleras li kale ke la kordeja por la parte ke lo tiene el menester, i ansi por kamenar seja presto or avagar i tambien i por asentarse i levantarse, ke es ke el dize ke ja si enbezo

500                           Biografia de M. David A. Arie, en su estar en Jeruchalaim.                       1900

a esta vida, el ainda non esta kazado ni ke pensa por kazarse, i tiene su kasa ke alkelo en Selanik, kon ke es sirvido de una mosa ke li pronta la komania, i li mira la kaza, ke i en kaza tambien el resive elevos para darles liksion de el pijano,

            I mi ijo Jean koando estuvo en Selanik en el tiempo de la guera de los alijados governos de los balkanes en el 1913, estuvo en su kaza en una notche de Pesah, i li plazio mui muntcho su komversasion, i li plazio tambien de ver ke si li alavo ke si ganava de 500 a 600 frankes a el mez.

501                                                      LIBERO.

Es alesensijado, kada miembro ke es de la Familia ARIE, koando lo kerla para kontinuar, por el avenir, su biografia, i en tomandose, una kopia, seja de solo su partida or seja de la de su Djerenansio, de ande es vinido, i kontinuar adelantre, i esto kon la kondision de non enmankar ni menos pujar nada de esto ke ja esta eskrito en esta biografia djenerala, i ansi de mismo es alesensijado tambien de tomarse i kopia de la biografija entera, kon dechar la partida suja a el kavo para ke poeda kontinuar sus eskrituras, i esto lo poede azer solo akel miembro ke es nasido de la Familia ARIE.

502                                                      FROTCHIGUAMIENTO

En el linaje de H. Refael, el frotchiguamiento i el muntchiguamiento de almas, foeron en el tiempo de 89 anio kontando de la data ke kazo H. Refael ke son 89 anios fin a la data de la dita biografia, si veja ke foeron todos los nasidos, 38 almas, i paridos de 10 madres, ke las koalas foeron todas de Familias ajenas, a de los koalas nasidos foeron los 20 matchos i las 18 embras, i de los koalos murieron fin a este tiempo las 8 almas ke son los 4 matchos i las 4 embras de una edad preporsional de 41 anio, i adjuntando tambien i las 6 madres ke i estas ja entran en la familia Arie, son bivos 44 almas, lo todo fin a la data de el anio de 5660, i de los matchos non existe en Samokov ni el uno de ejos, i biven los unos en Paris, Pazardjik, Selanik, i Richon lo Sijon, ansi de mismo i kon las embras ke ja son kazadas todas biven en deferentes sivdades,

503                                                      MATANA ILLAI DADIVA.

            A detras de loke si veye, en todas las partidas eskritas en esta biografija, de el LINAJE, de H. Refael, es ke foe de la onestedad, i kon la amor de el kante, todos ejos en sus vida kaje ke sufrieron por sus mantenimiento, i lo mas de ejos foeron siempre dependientes para poder alkansar sus mantinimiento, i las sus onestedad non los decho trezjarar, por apartarsen de sus onestedad, ejos tuvieron muntchas okaziones para podersen enpatronar de sumas de moneda bien enportantes, ma nunka non lo izieron, mizmo ke sufrijan tanto, ke las sujas konsolasiones eran siempre kon kantar, i esto los azija ulvidar i siempre si servieron de esto seja en los tiempos de lo boeno ansi tambien i en los tiempos de lo non boeno, i visto ke kon esta dadiva, de el kantar foeron engrasijados, de el DIO, es ansi ke el un Inieto, de H. Refael ke es IJO de M. David, es profesor de el PIJANO, i su mantinimiento es de esto,

Koanto al LINAJE de el S-r. Haimatche, en siendo ke foe solo i non tuvo desendientes matchos, es solo ke en su vida, foe siempre neotral,

504

Asta aki si eskapan todas las partidas de su biografia en el Linaje de H. Refael A. Arie, i eskritas en Sofia fin el 26 oktombre 1913 i 8 Hechvan 5674

505

[עמוד זה נמצא ריק בגרסה הישראלית

של הכרוניקה וכן בתרגום אשכנזי.

בראש העמוד רשם המחבר את

מספרו, אך הותיר אותו ריק.]

 

 

📌 הערות שוליים

  1. [1] רפאל מאיר פָּניזֶ'ל, המרפ"א, 1804 – 1893, היה הראשון לציון מ־1880 ועד יום מותו.
  2. [2] כך במקור, בציון סימן שאלה. שמה של הבת היה אכן רבקה אריה. לימים הייתה שותפה מרכזית בהוצאת הספרים הספרדית “אגילר”, שנוהלה בידי בעלה מנואל דה אגילר. לעניין כרוניקה אריה נודעה לה חשיבות מיוחדת: היא הייתה החוליה האחרונה בשרשרת העברת כתב־היד מבולגריה לארגנטינה, משם לספרד ולראשון לציון. עותק זה הוא ששימש יסוד לתרגום שלפנינו. רבקה היא שמסרה את הכרוניקה לכוכבה אסא אריה, נינתו של רפאל מראשון לציון, אשר החזיקה בה עשרות שנים עד שהועברה לספריית יד בן־צבי. ככל הנראה היה זה עותקו של רפאל בן אברהם אריה, אח המחבר.
  3. [3] נינתו של רפאל, כוכבה אסא אריה, סיפרה לי כי הוא סבל מקדחת שחור השתן (סיבוך של מלריה) ומכך גם נפטר.
  4. [4] משפט זה סתום. נראה כי המחבר רומז כאן למה שידוע לי ממקורות אחרים, שדוד הימר בבורסה, לא בהצלחה יתרה.
  5. [5] כך במקור, Chabas כנראה בהשפעת היידיש, השפה השלטת במושבה, צורה זו מופיעה עוד פעם אחת, ר' בע' 1247 בתיאור ארוע המתרחש בווינה.
  6. [6] ר' אצל פרץ הביטוי kitar al Ninyo, לשמש כסנדקים לרק הנולד,